Atelektazi, Yunanca kökenli bir kelimedir ve “tam olarak genişleyememiş akciğer” anlamına gelir. Tıbbi olarak, akciğer dokusunun tamamen ya da kısmen hava içeriğini kaybetmesi ve buna bağlı olarak çökmesi durumudur.
Bu durum, geçici olabileceği gibi, müdahale edilmediğinde ciddi solunum yetmezliğine yol açabilir. Cerrahi sonrası, tümör varlığında veya solunum yollarında biriken ve normal yollarla atılamayan, yoğun ve yapışkan balgamın (mukusun) hava yolunu kısmen ya da tamamen tıkamasına bağlı olarak gelişebilir.
Atelektazi Belirtileri Nelerdir? Akciğer Neden Söner?
Atelektazi, akciğerin bir bölümünün veya tamamının havasız kalması sonucu “sönmesi” durumudur. Solunum fonksiyonlarını etkileyen bu tablo, özellikle hastanede yatan bireylerde veya akciğer hastalıkları olanlarda sık görülür. Atelektazi belirtilerinin zamanında fark edilmesi, altta yatan nedenin tedavisi açısından büyük önem taşır.
Atelektazi Belirtileri Nelerdir?
Atelektazi her zaman belirgin semptomlarla ortaya çıkmayabilir. Ancak akciğerin geniş bir bölgesi etkilenmişse, aşağıdaki belirtiler dikkat çekici hale gelir:
- Nefes Darlığı
Atelektazinin en sık görülen belirtisi nefes darlığıdır. Akciğerin tam kapasiteyle havalanamaması nedeniyle hasta rahat nefes alamaz. Özellikle efor sırasında belirginleşen nefes darlığında birey nefes alırken derin nefes almaya çalışsa dahi başarılı olamaz. Kısa süreli ve kesik nefesler almaya başlar.
- Göğüs Ağrısı
Çökme olan tarafta baskı hissi veya derin nefesle artan künt ağrı oluşabilir. Bu ağrı genellikle akciğer zarlarının etkilenmesine bağlıdır.
- Hızlı ve Yüzeysel Solunum
Akciğerin havalanması azaldıkça vücut oksijen açığını kapatmak için daha hızlı ama sığ solunum yapar.
- Öksürük
Öksürük akciğerlerinin en güçlü savunma mekanizmasıdır. Akciğerler öksürükle temizlenmeye çalışır. Normalde mukus, akciğerleri korumak için salgılanır ve toz, mikroorganizma gibi zararlı maddeleri dışarı atmaya yardımcı olur. Ancak bu mukus, bronşları tıkayarak havayı geçirmez hale getirebilir. Bu da atelektaziye (akciğerin bir kısmının çökmesine) neden olabilir. Atelektazi belirtisi olan öksürüğün ayırt edici belirtisi kuru ve sürekli nitelikte olmasıdır.
- Düşük Oksijen Satürasyonu
Oksijen satürasyonu, kandaki hemoglobinin oksijenle ne kadar doymuş olduğunu gösteren bir ölçümdür. Genellikle parmak ucuna takılan bir nabız oksimetresi ile ölçülür ve SpO₂ olarak ifade edilir. Sağlıklı bir bireyde SpO₂ değeri %95–100 aralığında olmalıdır. Yaşlı bireylerde ya da bazı kronik hastalıklarda bu değer %93–94 seviyelerinde olabilir. Oksijen satürasyonunun düşük olması bazı istenmeyen durumlara neden olabilir. Bunlar;
%90’ın altı: Hipoksemi (kanda oksijen düşüklüğü) olarak kabul edilir.
%85’in altı: Ciddi oksijen yetersizliğine işaret eder ve acil müdahale gerektirir.
Uzun süre düşük kalması, beyin, kalp ve diğer organlara zarar verebilir.
Dolayısıyla oksijen satürasyonunun düşüklüğü vücudun yeterinde oksijen alamadığını gösterir. Bu durum fiziksel olarak da parmak uçlarında morarma ve baş dönmesi ile kendini gösterebilir.
- Ateş
Özellikle ameliyat sonrası gelişen atelektazide ateş görülebilir. Bu, akciğerin havalanmamasına bağlı enfeksiyon riskinin artmasından kaynaklanır.
Atelektazi Neden Olur?
Atelektazi birçok farklı nedenle ortaya çıkabilir. Temel mekanizma, hava yollarının tıkanması veya akciğerin dıştan baskıya maruz kalmasıdır. Peki buna hangi durumlar sebebiyet verir?
– Cerrahi Müdahaleler
Genel anestezi sonrası yeterli derin nefes alınamaması, özellikle karın veya göğüs ameliyatlarından sonra atelektaziye yol açabilir.
– Mukus Tıkaçları
Bronşlarda biriken yoğun balgam hava akışını engelleyerek akciğer dokusunun çökmesine neden olabilir.
– Tümörler
Bronşların içini tıkayan ya da dıştan baskı yapan tümöral oluşumlar hava geçişini keserek atelektaziye zemin hazırlar.
– Yabancı Cisim Aspirasyonu
Özellikle çocuklarda sık görülen bu durumda, solunum yoluna kaçan bir cisim bronşları tıkayabilir.
– Plevral Efüzyon veya Pnömotoraks
Akciğer dışındaki boşlukta sıvı veya hava birikmesi sonucu akciğer yeterince genişleyemez ve çöker.
Atelektazi Tanısı Nasıl Konur?
Atelektazi tanısında en sık kullanılan yöntem akciğer grafisidir. Görüntülemede ilgili bölgede opasite (beyazlık), hacim kaybı ve diğer anatomik yapılarla ilişkili kaymalar görülür. Gerekli durumlarda toraks BT, bronkoskopi veya oksijen satürasyonu ölçümleri de kullanılır.
Atelektazi Tedavisi Nasıl Yapılır?
Atelektazi tedavisi, akciğerin sönme nedenine bağlı olarak düzenlenir;
Pozisyonlandırma ve Solunum Egzersizleri: Özellikle ameliyat sonrası hastalara derin nefes alma ve öksürme egzersizleri öğretilir.
Fizik Tedavi (Incentive Spirometry): Akciğerin yeniden genişlemesini teşvik eder.
Bronkoskopi: Mukus tıkaçlarını veya yabancı cisimleri çıkarmak için kullanılır.
Oksijen Desteği: Hipoksemi varsa uygulanır.
Antibiyotikler: Enfeksiyon gelişmişse başlanır.
Cerrahi Müdahale: Nadiren de olsa tümör gibi ciddi tıkanıklıklarda cerrahi gerekebilir.
Atelektaziden Korunmak Mümkün mü?
Evet. Özellikle cerrahi sonrası dönemde;
Düzenli derin nefes alma egzersizleri,
Erken mobilizasyon yani hareket etme,
Bol sıvı tüketimi,
Balgam söktürücü tedaviler,
Sigaranın bırakılması gibi önlemlerle atelektazi riski önemli ölçüde azaltılabilir.
Atelektazi yani akciğer sönmesi hafif bir solunum problemi gibi görünse de, erken tanı ve uygun müdahale yapılmazsa ciddi komplikasyonlara neden olabilir. Belirtilerin farkında olmak ve altta yatan nedeni araştırmak, hem tanıyı kolaylaştırır hem de tedavi başarısını artırır.
Atelektazi Kanser Midir?
Hayır, atelektazi bir kanser veya kötü huylu bir hastalık değildir. Ancak akciğer kanseri, bronşları tıkayarak atelektaziye neden olabilir. Atelektazinin başta enfeksiyonlar olmak üzere başka birçok nedeni daha vardır. Dolayısıyla atelektazi oluşma nedeni belirlenerek buna yönelik tedavi planının yapılması önemlidir.
